با بررسی کارنامه ادبی و پژوهشی عباس آرمان

شب ششم شب­های کابل برگزار شد

ششمین شب از «شب­های کابل»، به نقد و بررسی کارنامه ادبی «عباس آرمان»؛ داستان­نویس و فیلم­نامه نویس معاصر افغانستان پرداخت.

شب ششم «شب­های کابل» با گردانندگی عبدالشکور نظری؛ شاعر جوان کشور و صاحب مجموعه شعر «خیابان­های سرگردان» آغاز شد. محمدتقی اخلاقی؛ نویسنده و فعال فرهنگی، نخستین سخنران این شب بود که در بخشی از سخنانش گفت: «در تمام آثار عباس آرمان به شمول داستان­های کوتاه و دراز و فیلم­نامه­ها، ردپای دو دغدغه را می­توانیم بیابیم: یکی، سنت و دیگری، مهاجرت. سنت؛ شامل رسم­های رسیده از گذشته و اغلب پیوسته با خرافات و گره خورده با باورهای دینی است و مهاجرت همان آوارگی­ها و محرومیت­ها و دوری از وطن است».

اخلاقی در ادامه افزود: «اصولا آرمان به نوع روایت­های سیال تمایل زیادی نشان داده و گه گاه نیز راوی را تبدیل کرده است که همه نشانه­هایی از تمایل آشکار آرمان به تلاش برای ابتکار و تجربه­های جدید در روایت داستان هستند».

این نویسنده درباره نقش دین در کارهای عباس آرمان چنین بیان داشت: «دین در زندگی آدم­ها، جلوه­هایی خوشایند و نفرت­انگیز می یابد و در عین حال نشان می­دهد که ماندنی است و ریشه­های عمیقش از دل و جان آدم­ها، پاک­ناشدنی. آرمان موفق شده تا گره­های کوری را نشان بدهد که هر روز ما با آن ها مواجهیم و از خرافات و سنت­هایی برای­مان بگوید که طی قرن­ها به گرد دین پیچیده­اند و اکنون تفکیک­ناشدنی جلوه می­کنند».

اخلاقی، داستان­های «خیال»، «به علت تعمیرات تعطیل است»، «دیدار»، «همیشه مسافر» و «گریه­کنان فاتحه می­خوانم» را داستان­هایی با درون­مایه­های عاشقانه خواند که اغلب ناکام می­مانند و به جایی نمی­رسند. به گفته وی، داستان­های «وطن»، «خواستگاری»، «دو ابرک سفید»، «من افغانی نیستم» و «ایستادگاه» نیز به مهاجرت و بیچارگی های حاصل از جنگ می­پردازد. 

اخلاقی با بیان این نکته که نثر آرمان در طول سال­ها، نثری ثابت و کم تغییر بوده است، برخی ویژگی­های این نثر را چنین برشمرد: جمله­بندی­های کوتاه و تلگرافی؛ نثر ساده و همه فهم و استفاده نکردن از واژه­های سنگین و ترکیب­های پیچیده؛ استفاده از واژه­ها و ترکیب­های خاص و جذاب.

این سخنران درباره جایگاه  زن در کارهای عباس آرمان چنین گفت: «زن در کارهای آرمان، زنی واقعی است. شخصیت­های اصلی عباس آرمان در کتاب­های «پشت پلک ثریا» و «گل­های سیاه» اغلب مردند. و زن­ها اغلب نقش­هایی حاشیه­ای و بسیار گذرا دارند. اما در کتاب «هزارمین شب ثریا» بر خلاف دو کتاب دیگر، تقریبا تمام شخصیت­های اصلی، زن هستند. از این رهگذر، بین کتاب سوم آرمان و کتاب نخست و دوم، تفاوت عمیقی مشاهده می­شود. نویسنده­ای که در دو کتاب نخستش، زن­ها را به داستا­هایش راه نمی­دهد و مرتب آن­ها را به حاشیه می­راند، به یک­باره در کتاب سوم، از درد و رنج­های زنان و مظلومیت و معصومیت­شان روایت می­کند و فریاد دادخواهی برمی­آورد و به فمینیستی پرشور نزدیک می­شود. ممکن است این را به یک تغییر نگرش در طول کارهای عباس آرمان تعبیر کنیم و تجربه های جدید در فکر آرمان بنامیم».

در ادامه برنامه، محمدجواد سلطانی؛ استاد دانشگاه کاتب، آثار آرمان را از منظر جامعه­شناختی ادبیات بررسی کرد. وی در آغاز سخنانش، درباره تفاوت جامعه­شناسی ادبیات و جامعه­شناسی ادبی سخن گفت. آن­گاه جنگ، آوارگی، زنانگی، از خودبیگانگی و پدرسالاری را از مهم­ترین موضوع­های داستان­های آرمان برشمرد. سلطانی با تبیین این نکته که هیچ متنی نمی­تواند منفک و منتزع از واقعیت باشد، این پرسش را مطرح کرد که آثار عباس آرمان به عنوان یک متن با واقعیت­های امروز افغانستان چه نسبتی دارد. وی پیش از پاسخ­گویی به این پرسش، سطوح گوناگون واقعیت را برشمرد و با تقسیم واقعیت به واقعیت ابژکتیو و سابژکتیو، واقعیت­های عینی افغانستان هم­چون جنگ، آوارگی، تضادهای قومی و فرهنگی، فقر، تبعیض، نابرابری و خودکامگی سیاسی را در سه مقوله انحطاط، بن­بست و شکست دسته­بندی کرد.

استاد دانشگاه کاتب در سخنانش گفت: «در کنار هم قرار گرفتن سه مفهوم انحطاط، بن­بست و شکست می­تواند تا حدودی تصویری از سیمای امروزین ما را فراهم کند. واقعیت­های افغانستان در آثار آرمان نه به سوژه­ای برای تفکر بدل شده است و نه به بخشی از تجربه زیسته شده راوی. به همین دو دلیل، تماس این آثار با واقعیت­های گفته شده بسیار اندک است. در نگاه آرمان، پدیده­هایی مثل بن­بست، شکست و انحطاط، پیشاپیش طبیعی انگاشته شده و هیچ­گاه چونان امر تاریخی و قابل پرسش جلوه نکرده است. تفکر در مورد یک پدیده، طبیعت­زدایی از آن پدیده است». سلطانی در پایان با نقل گفته­ای از ژان پل سارتر، اظهار امیدواری کرد که ادبیات افغانستان آینه واقعیت­های زمانه باشد و زمانه ما با ادبیات رهبری شود.

رضا ابراهیمی؛ داستان­نویس، حقوق­دان و سردبیر نشریه «فرخار»، سومین سخنران این برنامه بود که به بررسی و نقد آثار آرمان پرداخت. این داستان­نویس، آرمان را یکی از پرکارترین نویسنده­های کشور خواند و فضای مهاجرت و فضای بومی افغانستان را دو فضای حاکم بر داستان­های او خواند. سردبیر فرخار، برخورد ذهن­گرایانه را یکی از ویژگی­های داستان­های آرمان دانست و گفت: «مونولوگ یا گفت­وگوی درونی شخصیت­ها باید نشانه­های ذهنی داشته باشند.

عباس آرمان در سال 1356 خورشیدی به دنیا آمد. تحصیلات متوسطه خود را در سال 1376 تمام کرد. بعد از آن به طور جدی وارد عرصه داستان نویسی شد. اولین داستانهای کوتاهش در سال 1372 در دفتر ادبیات افغانستان نقد شد و بعد از آن این داستانها در نشریات مهاجرین ایران مانند گلبانگ، هفته نامه وحدت، ماهنامه امین و ... به چاب رسید. تاکنون نزدیک به صد داستان کوتاه، سه رمان و چندین فیلم­نامه کوتاه و بلند نوشته است.

آثار آرمان عبارتند از:

یک ـ  مجموعه داستان پشت بلک ثریا/ نتشارات عرفان/ تهران.

دو ـ  مجموعه داستان هزارمین شب ثریا/ با حمایت مالی "بنیاد فرهنگ و جامعه مدنی افغانستان/ کابل.

سه ـ  مجموعه داستان  میوه ای به نام انگور (آماده چاپ).

چهار ـ رمان گل­های سیاه/ کابل.

پنج ـ رمان بریماه من کجاست؟/  پاورقی شده در "به سوی فردا".

شش ـ رمان کابل، ساعت جنگ (آماده چاپ).

هفت ـ  فیلم­نامه سنگ­باران.

هشت ـ  فیلم­نامه خانه دور است.

جوایز ادبی و سینمایی که آرمان به دست آورده است، عبارتند از:

یک ـ در سال 1384، مجموعه داستان "پشت بلک ثریا" در مسابقه سالانه ادبیات داستانی وزارت اطلاعات به مقام دومی دست یافت.

دو ـ در سال 1385 ، رمان "گل­های سیاه" در همین مسابقه به مقام اول رسید.

سه ـ در سال 1386 ، مجموعه داستان "هزارمین شب ثریا"، مقام دوم مسابقه ادبیات داستانی وزارت اطلاعات و فرهنگ را از آن خود کرد.

چهار ـ در سال 1387 ،  فیلم­نامه "خانه دور است" در مسابقه فیلم­نامه­نویسی دفتر سازمان ملل متحد در کابل شرکت کرد و برنده شد.

شب ششم «شب­های کابل»، ساعت سه تا پنج عصر روز پنج­شنبه سوم جدی 1387 در سالن اجتماعات مؤسسه تحصیلات عالی کاتب واقع در کارته سه، سرک شورای ملی برگزار شد. در این برنامه، هم­چون برنامه­های گذشته، بیش از صد تن از فرهنگیان و علاقه­مندان به ادبیات، شرکت کرده بودند. خانه ادبیات افغانستان، همایش ماهانه «شب­های کابل» را با همکاری مؤسسه تحصیلات عالی کاتب، انجمن قلم افغانستان، مرکز فرهنگی و اجتماعی سراج، تلویزیون نگاه، مؤسسه تعاون و آکادمی هنر و علوم سینمایی برگزار می­کند.